Noten

0) Exclusief nu nog levende personen. Enkele vertrekdata zijn overgenomen van bewezen medereizigers; de vertrekdata in de Burgerlijke Stand zijn soms onjuist (te laat)
1) Levend gearriveerd op Ellis Island 23 maart 1897, verdere informatie ontbreekt
2) Exacte vertrekdatum onbekend, waarschijnlijk uit Zuidzande. Hij vertrok alleen. De scheepsgegevens maart 1911 zijn correct, op ancestors staat hij ten onrechte bij 1908
3) Exacte vertrekdatum uit Zuidzande onbekend, echter vermoedelijk 16.04.1890 aangezien twee mede-arriveerders met de Amsterdam op 05.05.1890 op 16.04.1890 vertrokken
4) Vetrekdatum is vermoedelijk dezelfde als haar vader Pieter, moeder Pieternella Verduijn en haar drie (oudere) zussen en broer
5) Zij reisde samen met haar man Pieter van der Lijcke met de s.s. Potsdam. Op 30.10.1918 te Wayne is ze hertrouwd. Begraven in Wayne County NY
     Ze staat niet op ancestor.nl's scheepslijst maar wel op het scheepsmanifest van de Potsdam
6) Exacte vertrekdatum uit Zuidzande onbekend, echter vermoedelijk 16.04.1890 aangezien twee andere arriveerders met de Amsterdam op 05.05.1890 op 16.04.1890 vertrokken
7) Bronnen: scheepsnaam Zaandam (ellisisland.org), vertrekdatum 06.06.1888 (ancestors.nl), aankomstdatum 23.06.1888 (norwayheritage.com)
      Uitschrijving BS Biervliet 06.06.1842, er is een passagierslijst van de Zaandam 1888 met 50 personen onder wie Hendrik en verder vooral Duitsers, Zweden en Engelsen
      Aankomst was mogelijk niet in NY op 31/3, 14/5, 25/6, 5/11 gezien zijn afwezigheid op de lijsten van ancestors.nl
      Op 06.12.1888 vertrok de Zaandam vanuit Amsterdam voor de NSAM naar Burenos Aires
      Als de uitschrijving uit de BS tijdig was, zou hij 25/6 kunnen zijn gearriveerd
      Het aantal van 50 is gelijk aan de capaciteit van de 1e klas, toeval? De 3e klas kon er 424 bergen en de 2e nul
      NB Hendrik was van armoe vertrokken dus 1e klas, is onwaarschijnlijk
      Op norwayheritage.com staan nog aankomsten van de Zaandam op 9/8 en 22/9 maar geen vermelding op de PL, zo ze al compleet zijn
8) Overlijdensdatum en -plaats zijn niet gekend. Zoon is in 1957 overleden te Rochester
9) De BS registreerde het vertrek uit 1928 in 1930. Hij maakte drie reizen naar de USA, de laatste als geallieerd soldaat op de terugweg van de oorlog
10) Janna trouwde 17.04.1912 te East Williamson Wayne USA met Johannis Risseeuw uit Zuizande, hun laatst bekende woonplaats (1934) was Sodus
10) Janneke Pieternella staat in de ELI-records als "Jannehe Hanegem". Nadere gegevens ontbreken
11) Info met dank aan Frances Miller Seay, samen met Centina Wisse vertrokken uit Groede op 25.04.1892 resp. 05.09.1891 (BS, wsl. iets eerder)
12) In mei 1892 emigratie via Boulogne naar de USA, terugkeer uit USA, in 1895 getrouwd te Groede, erkenning van kind uit augustus 1892
      Scheepsdocumenten vermelden geen vertrekdatum, alleen de bestemming Rochester Ohio, 2 stuks bagage en dat ie kon lezen of schrijven
13) Getrouwd in de USA. Hij emigreerde op 16-jarige leeftijd, zijn latere echtgenote emigreerde in hetzelfde jaar op een ander schip
14) De reis liep waarschijnlijk niet via Ellis Island, zodat geen scheepsgegevens bekend zijn
15) Maria Jannetje reisde samen met haar moeder Suzanna de Bruijne, bestemming Newark; haar vader Jannis was hen met de Statendam vooruit gereisd
16) Haven van vertrek was Liverpool (GB)
17) Voor medepassagiers op de aankomstdatum klik met de rechter muistoets op de datum om de site te openen in een nieuw tabblad of venster
18) 1e reis ongehuwd, 2e reis gehuwd samen met Elisabeth Ocké
19) Staat bij ancestors ten onrechte op 15 april 1911, dit moet zijn 15 maart 1911 (bron: scheepsmanifest), tesamen met Alexander die ook niet goed staat op ancesors.nl
20) Reisdatums kloppen niet?

Bronnen
Sandra Verbridge (USA) legt digitale en echte bloemen bij de digitale en echte grafstenen van Amerikaanse Van Haneghan's
Ton van Heusden's www.ancestors.nl, aangevuld met meer data, overlijdens, takken en scheepsinfo
Rederijen: HAL = Holland America Line, Rotterdam, RSL = Red Star Line, Antwerpen, GUI = Guion Line, Liverpool
Scheepsinfo HAL: Maritiem Portal
Scheepsfoto's: Stichting Maritiem-Historische Databank
Passagierslijsten: ellisisland.com en stevemorse.org

Houten dekenkist waarin een arme landarbeider in het begin van de 20e eeuw z'n bezittingen bewaarde; de afgebeelde kist was van Daniël van Hanegem

Cavane
De Van Haneg(h)ems woonden in de 19e eeuw in West Zeeuws-Vlaanderen, de huidige gemeente Sluis, vroeger ook wel land van Cadzand genoemd
De meesten waren arme landarbeiders en er is uit die tijd dan ook weinig tastbaars bewaard gebleven
Hun weinige bezittingen bewaarden ze in een kist, die stond in het "kevent", uitgesproken als "cavane"
Een cavane was de slaapplaats voor de knechten in de schuur of stal
Het woord cavane was eind 20^e eeuw in het dialect van de landarbeidersgezinnen nog in gebruik als synoniem voor slaapplek
Een echte cavane was echter een schaapherdershuisje in de Zwinstreek

21e eeuwse replica schaapherder-cavane in de omgeving van Scherpbier

Door de timmerbedrijven J. Buize te Nieuwvliet en R. Schol te Zuidzande

Het origineel stond op de hoeve van de familie Vandepitte te Knokke-Heist

De laatste schaapherder op de Marolleput was Johannes de Wispelaere

Vlaamse keet
Vanaf de 18e eeuw tot pakweg 1850 overnachtten veel groepen Vlaamse seizoensarbeiders in een Vlaamse keet (pdf) die niet veel groter was dan een cavane
Piet van Cruyningen wijdt in zijn boek over de Zeeuwse boerderijbouw een paragraaf aan de Vlaamse keet
Zijn bouwkundige beschrijving is een treffende weergave van de sociale verhoudingen in de tijd van de landarbeiders:
"Dit waren kleine bakstenen gebouwtjes met een pannen zadeldak, niet veel groter dan een varkenshok en aanzienlijk minder fraai afgewerkt"
Het woord keet (kjiete) was eind 20e eeuw in het dialect soms nog in gebruik als synoniem voor (bij)keuken

Vlaamse keet nabij Cadzand anno 2025

Keet of kot?
"Het verschil zit in de betekenis: een kot is een studentenkamer of een kleine wooneenheid, voornamelijk in Vlaanderen, terwijl een keet een tijdelijke, informele of gammele constructie is, zoals een bouwkeet of een schuurtje. Een kot is een echte woonruimte voor studenten, terwijl een keet een provisorisch onderkomen is"
   (Google Gemini AI)

Landarbeidershuisje
De tijdelijke huisvesting in de Vlaamse keet maakte uiteindelijk plaats voor permanente in een iets ruimer landarbeidershuisje
Landarbeidershuisjes waren vaak gegroepeerd in landarbeidersgehuchten ergens in de polder onderaan de dijk, dicht bij het werk

Landarbeidershuisje uit 1918, met keet

Immigratie
In de Nederlandse burgeroorlog (1568-1648) lag het Vrije van Sluis, de huidige gemeente, op de frontlijn en het werd grotendeels onder water gezet en ontvolkt
Het gebied werd door de noordelijke troepen bezet en na afloop van de oorlog werden de polders weer hersteld volgens de nieuwste inzichten van o.a. Simon Stevin
De zee had gedurende de oorlog een dikke laag vruchtbare zeeklei achtergelaten en de polders konden groot en efficiënt worden opgezet
Zo ontstond in 1651/1652 onder meer de 1675 ha grote 2e Generale Prins Willem Polder met een regelmatig patroon van elkaar loodrecht snijdende, kaarsrechte wegen
De nieuwe polders zouden nog vele tientallen jaren gereformeerde investeerders en Vlaamse (seizoens)landarbeiders aantrekken
Na 1685 kwamen daar grote aantallen protestantse geloofsvluchtelingen bij uit Frans Vlaanderen (Guines) en de omgeving van Rijsel en Salzburg
Mogelijk waren de immigratiestromen rond 1750 nog aan de gang en heeft het op een of andere manier de komst van Henricus van Huynegem uit Asse bewerkstelligd
In ieder geval diens zoon Andries van Innegem is in 1756 op de leeftijd van vier maanden overleden in de Prins Willem Polder

Emigratie
De aardappelziekte van 1845/1846 en de import van goedkoop Amerikaans graan zorgden vanaf 1850 voor een crisis in de Zeeuwse landbouw
Eind 19e eeuw ontvluchtten velen de bittere armoede en emigreerden naar Noord Amerika en in veel mindere mate Zuid Amerika
Noord-Amerika is in de jaren dertig onderzocht door de gepensioneerde archivaris Johannes de Hullu en in 1993 te boek gesteld door de genealoog Bram Vergouwe
Ton van Heusden heeft dat onderzoek voortgezet in de Stichting Ancestors en dit heeft geleid tot de indrukwekkende website www.ancestors.nl
De emigratie naar Brazilië is in kaart gebracht door J. de Hullu en G.A.C. van Vooren, Ton Roos en Margje Eshuis hebben er een boek over geschreven
Bert Voets heeft over de emigratie veel details gepubliceerd op Cadzand Historie (voorheen Cadzandgeschiedenis.nl)
Bij de emigranten uit het land van Cadzand ging het in hoofdzaak om arme landarbeiders op zoek naar een beter bestaan, geloof speelde geen rol
De eerste wereldoorlog maakte een eind aan de emigratie: de passagiersschepen voeren niet meer en de oorlog was goed voor de economie
Industrie en visserij maakten na de oorlog de noodzaak van emigratie minder groot, ook voerde de USA in 1923 strenge restrictiemaatregelen in

Janneke van Haneghem, Zuidzande 17.01.1879 - Rochester 27.09.1973

Zij trouwde op 03.04.1902 te Waterlandkerkje met bakker Jacobus de Meij uit Sint-Margriete

Ze emigreerden in 1912 met de Noordam naar de USA, bestemming Rochester NY

Foto: A. van Overbeeke - Overbeeke, Abraham van [A.] (1836-1914)

Bron: Genealogisch Centrum Zeeland, Collectie Luteijns, nr 622

Aantallen
In de periode van 1840 tot 1920 emigreerden circa 12.000 personen uit West Zeeuwsch-Vlaanderen naar Noord-Amerika, circa de helft van het huidige inwonertal
Over de periode tot 01.01.1970 waren het er ca. 15.000 (bron: Vergouwe 1993)
Tussen 1847 en 1895 emigreerden circa 500 emigranten vanuit West Zeeuwsch Vlaanderen naar Brazilië
Onderstaande tabel geeft 12.000 landverhuizers vanuit de huidige gemeente Sluis, maar daar komen nog een paar duizend bij:
- de oude gemeente Sluis incl. Heille en Sint Anna (bevolkingsregister vernietigd bij bombardement 11 october 1944)
- vertrek vanuit niet-Nederlandse havens zoals Liverpool en Antwerpen
- emigratie naar andere landen dan de USA
- na-oorlogse emigrantie
Daardoor onderschatting van de aantallen bij ancestors.nl; Vergouwe rekende met 15% en komt uit op circa 15.000 emigranten in de periode 1840-1970

Belfort van Sluis voor en na het bombardement van 1944 resp. in 1956 na het terug helpen opmetselen door nonkel Albert

Bij het bombardement werd ook een deel van het bevolkingsregister vernietigd

Het Belfort was de locatie van het 1e symposium Zeeuwse familienamen SCEZ in 2017 en de Lezing Zeeuwse familienamen 2018

aantallen en percentages emigranten uit de huidige gemeente Sluis

excl. Sluis, Heille en Sint Anna, als gevolg van het bombardement op Sluis 11.10.1944

de percentages in sommige dorpen lijken fors, zeker cumulatief: Retr 85, Cdz 100 !

Bron: P.A. Lourens in Vergouwe's Emigranten naar Amerika (1993)

Emigratie Van Hanegems
De Van Haneg(h)ems gingen naar de USA, een enkeling naar Canada
Sommige Van Hanegems trokken via Biervliet naar Breskens en werden daar visscher op Schelde en Noordzee
Tussen 1888 en 1913 emigreerden 48 Van Haneg(h)ems naar Noord-Amerika. In 1928 volgde nog Izaak Abraham vanaf de Killedijk in Retranchement
De meesten waren arme landarbeiders uit Cadzand (20), Zuidzande (13), en Biervliet (8), op zoek naar een beter bestaan
De jongste emigrant was 3 weken, de oudste 58 jaar

Piet en Henk van Hanegem uit de Jannis-tak in 1899 op school in Cadzand

De complete Jannis-tak, vier gezinnen uit Cadzand, emigreerde rond 1900 naar Rochester in de USA

Piet overleed in 1970 te Lyons, Henk in 1987 te Williamson

Takken
Onder de emigranten rond 1900 waren vier families uit Cadzand, zijnde de complete Jannis-tak, die veelal gingen wonen nabij de stad Rochester in de staat New York, USA
Uit de Retranchementse Abraham-tak vertrokken daarentegen slechts twee personen, zijnde de allereerste (1872) en de allerlaatste (1928) emigrant
In de andere takken was het beeld minder extreem, grofweg de helft vertrok toen naar de USA, naar kleinere plaatsen als Palmyra, Marion, Newark, Williamson nabij Rochester.

De lange reis van de eerste emigrant
De eerste emigrant was Maria Pieternella (1831) in 1872, samen met haar man Hendrik van der Veere, hun twee dochters en het gezin van Hendrik's broer Pieter
Ze reisden via Liverpool (GB) met de s.s. Minnesota van de Guion Line, een relatief klein (3000t) stoomschip met in april 1872 slechts 36 (normaal 500) passagiers aan boord
De complete reis duurde twee maanden! Johanna Pieternella (1864) ontbreekt op het ship manifest bij aankomst; zij lijkt onderweg overleden
Klara Sara (1859) trouwde in de USA met de eveneens uit Retranchement afkomstige Jacob Carlier ( "Collier", emigratie 1862), ze woonden in Williamson NY

stoomschip Minnesota in 1872

normaal duurde een transatlantische reis in 1872 twee weken (eigen foto 2022 van plaquette in Liverpool nabij de haven)

Holland Amerika Lijn
In 1873 werd de spoorlijn tussen Vlissingen en Rotterdam in gebruik genomen wat de reis een stuk gemakkelijker maakte
De reis, rederij en haven van vertrek werden geregeld door de plaatselijke reisagent
Bijna alle Van Haneg(h)em emigranten reisden tussen 1888 en 1913 met een schip van de Holland America Line (HAL) vanuit Rotterdam naar de USA
Twee emigranten gingen naar Canada en Izaak Abraham van de Killedijk in Retranchement reisde maar liefst 3x, de laatste keer in 1945 als geallieerd soldaat op terugreis
Ook in de eerste wereldoorlog waren enkele tot Amerikaan genaturaliseerde Van Hanegems dienstplichtig soldaat. Van hun evt. reizen overzee zijn geen documenten bewaard

Boulogne-sur-Mer
De emigrantenschepen van de HAL maakten soms een tussenstop op de rede van Boulogne-sur-Mer, in noord Frankrijk
Met hulpschepen werden daar nog meer emigranten en proviand ingenomen voor de oversteek naar de USA
Na de oorlog werd in Boulogne een pier gebouwd zodat een voorhaven ontstond

De voorhaven van Boulogne-sur-Mer in 2015 (foto Rony Grooten 09.08.2015, Westenwind 5 Bft, laagwater)

Het hele rechterdeel is verzand. De foto is genomen bij doodtij; bij springtij staat het water nog een meter lager

Tussen de pieren vaart een klein zeilbootje, het is bijna niet voor te stellen dat hier vroeger grote oceaanstomers ankerden

Op 259°, 3100 zeemijlen ver (5700 km) ligt de bestemming: Ellis Island New York USA

De emigrantenschepen maakten plaats voor industrie, de hoogoven mangaanfabriek (vanaf 1900) uit de deelgemeente Outreau verhuisde naar dichter bij zee en werd Comilog
Overigens ooit (858) heete Outreau Walbodingehem, een -gem plaatsnaam dus
De mangaanfabriek sloot in 2003 en de veerdienst naar Engeland stopte in 2010. De visserij en het toerisme bleven
L'histoire se répète: Migranten zitten tegenwoordig een eindje verderop, in een tentenkamp bij Calais

Boulogne-sur-Mer op een zaterdag in juli 2000 rond het middaguur: industrie en toerisme

Hendrik "Hanegen" reisde in 1892 met de Maasdam via Rotterdam en Boulogne-sur-mer naar Ellis Island, New York USA

Later keerde hij weer terug, trouwde in 1895 met Sara Haartsen en overleed in 1946 te Oostburg (NL)

Ellis Island, New York USA, aankomstplaats van 40 miljoen emigranten, 12 á 15.000 daarvan kwamen uit de huidige gemeente Sluis

Bemanningen
Op de websites van Ellisisland en Olive Tree staan ook bemanningsleden
Willem H(endrik) en Pieter A(driaan) van Hanegem (1923-2004, 1926-2007) waren in 1947/1948 geen emigrant maar zeeman en voeren op de mooiste schepen

Pieter Adriaan van Hanegem was geen emigrant maar zeeman en loods te Vlissingen

De mooiste emigrantenschepen voeren in de jaren vijftig, Nieuw-Amsterdam 1937-1974, vlaggenschip van de HAL

Emigrant Van Hanegem naar Brazilië?
In 1818 werd te Retranchement Abraham Hoevenaar geboren, zoon van de ongehuwde Adriana Hoevenaar
Adriana trouwde in 1822 met Jannis van Hanegem; het gezin staat met de kinderen in de volkstelling van 1829:

Abraham van Hanegem 11 jaar oud was eigenlijk Abraham Hoevenaar, geboren 03.10.1818

Links Brazilië
Er is geen specifieke, openbaar beschikbare lijst van Zeeuwse emigranten die naar Brazilië zijn geëmigreerd, er waren geen Van Hanegems bij
Zeeuwen in Brazilië
Eeuwenlang emigratie uit Zeeland
Geen paradijs. De Nederlandse emigratie naar Zuid-Amerika, 1858-1940

Papieren boeken over landarbeiders en emigratie

Landarbeiders - verhalen om te onthouden (Kees Slager)

Dit boek beschrijft de uitbuiting van arme landarbeiders door rijke boeren in de Zeeuwse kleipolders

Behoudend maar buigzaam - Boeren in West-Zeeuws Vlaanderen 1650-1850 (P.J. van Cruyningen)

Dit proefschrift beschrijft de gevolgen van boeren-economie, hun genealogie en de diverse immigraties in de gemeente Sluis

Quai des Paquebots, les escales transatlantiques à Boulogne-sur-Mer de 1889 à 1939

Over de emigrantenschepen van o.a. de lijn Rotterdam-New York in Boulogne-sur-Mer, boekje gescoord op de Fête la mer 2019

Uitgave Fédération Régionale pour la Culture et le Patrimoine Maritimes Nord-Pas de Calais

Go West! Een verhaal van Vlaamse emigranten naar Canada, Marc Journée, 2006

Prachtig kijkboek met de achtergronden, de droom, de overtocht en het wel en wee in het nieuwe land

Emigranten naar Amerika uit West Zeeuws-Vlaanderen 1840-1970

door A. Vergouwe, 1993, dit boek (237p incl. bijlagen) staat ook online als je goed zoekt

Op een dag zullen ze ons vinden, Een Zeeuwse geschiedenis in Brazilië (Boek 159p, Ton Roos en Margje Eshuis)

Braziliaanse editie: Os Capixabas Holandeses (vert. Ruth Stefanie Berger, ISBN 978-90-8788-055-2)

Over de weinig succesvolle emigratie van 700 Zeeuwen tussen 1858 en 1862 naar Brazilië

Boerderijbouw in Zeeland van de tiende tot de twintigste eeuw

"Schone welbetimmerde hofsteden" , door P.J. van Cruyningen

met een paragraaaf over bijgebouwen als de Vlaamse keet

www.huinegem.be